در دنیای امروز، نوآوری و کسبوکارهای کوچک نیازمند راههایی نوین برای جمعآوری سرمایه هستند که از قید و بندهای سیستمهای مالی سنتی رها شوند. تأمین مالی جمعی یا Crowdfunding یکی از این راهکارهاست. این روش از طریق بسترهای آنلاین، به افرادی که ایدههای نوآورانه یا پروژههای خاص دارند امکان میدهد با حمایت تعداد زیادی از افراد به منابع مالی مورد نیاز خود دست پیدا کنند. این روش، بهویژه برای استارتآپها و کسبوکارهای کوچک که اغلب دسترسی محدودی به منابع مالی سنتی دارند، یک راهکار موثر محسوب میشود. در این مطلب از مجله زاگرس، به بررسی ساختار، انواع مدلها، مزایا و ساز و کار تامین مالی جمعی میپردازیم.
تامین مالی جمعی چیست؟
تأمین مالی جمعی یا Crowdfunding یک روش جمعآوری سرمایه از طریق تعداد زیادی از افراد است که به صورت آنلاین (سکو) انجام میشود. در این روش، افراد یا کسبوکارها به جای استفاده از منابع سنتی مانند وام بانکی یا سرمایهگذاران بزرگ، به پلتفرمهای آنلاین مراجعه میکنند تا افرادی که علاقهمند به پشتیبانی از ایدهها یا پروژههای جدید هستند، مبلغی از سرمایه مورد نیاز را فراهم کنند. تأمین مالی جمعی فرصتی را فراهم میکند تا ایدههای نوآورانه با حمایت جمعی اجرایی شوند و برای کارآفرینان و نوآوران راهی برای دسترسی به منابع مالی بدون نیاز به شبکههای بزرگ سرمایهگذاری است.
انواع مدلهای تامین مالی جمعی چیست؟
- پاداش محور (Reward-Based): در این نوع، افراد در ازای حمایت مالی، پاداشی مانند محصولات، خدمات یا مزایای دیگری دریافت میکنند.
- سهم محور (Equity-Based): در این روش، سرمایهگذاران در ازای تأمین مالی سهمی از شرکت یا پروژه دریافت میکنند.
- قرض محور (Debt-Based): این نوع که به عنوان وامدهی جمعی یا Peer-to-Peer نیز شناخته میشود، شامل وامدهی به کسبوکارها یا افراد است که باید مبلغ را به همراه بهره بازپرداخت کنند.
- خیرخواهانه (Donation-Based): در این نوع، افراد بدون انتظار بازگشت سرمایه به پروژهها کمک مالی میکنند که معمولاً در زمینههای خیریه و عامالمنفعه انجام میشود.
- تأمین مالی جمعی مبتنی بر پیشفروش (Pre-Sale Crowdfunding): در این مدل، سرمایهگذاران با پرداخت مبلغی از قبل، محصولی را که قرار است تولید شود، پیشخرید میکنند. این روش به تولیدکنندگان کمک میکند تا قبل از تولید محصول اصلی، هزینههای خود را تأمین کرده و اطمینان حاصل کنند که بازار کافی برای محصول خود دارند.
که در ایران بیشتر از نوع قرض محور است. در اینجا نیاز است چند مورد از اصلاحات مربوطه را شرح دهیم:
- عامل: شخص حقوقی است که اقدام به تامین مالی جمعی مینماید.
- سکو: پلتفرمی است که برای تامین مالی جمعی توسط عامل ایجاد شده است و اطلاعات لازم در آن منتشر میشود.
- متقاضی: شخص حقوقی است که به منظور تامین مالی به عامل مراجعه میکند.
لیست سکوهای تامین مالی
| ردیف | نام سکو | ردیف | نام سکو | ردیف | نام سکو |
| 1 | دونگی | 11 | هم آشنا | 21 | آتی کراد |
| 2 | کارن کراد | 12 | آیفاند | 22 | سپهرینو |
| 3 | هم آفرین | 13 | کاریزماکراد | 23 | وستاکراد |
| 4 | آی بی کراد | 14 | زیما | 24 | اسمارت فاندینگ |
| 5 | حلال فاند | 15 | مسکن پلاس | 25 | نوین کراد |
| 6 | رضوی | 16 | پولسار | 26 | اوپال کراد |
| 7 | زرین کراود | 17 | مبین کراد | 27 | پرش کراد |
| 8 | رایان | 18 | دانایان کراد | 28 | رای فاند |
| 9 | استارتامین | 19 | فاندوکراد | 29 | شریف کراد |
| 10 | اینوستوران | 20 | زچ | 30 | گلرنگ کراد |
مزایای تامین مالی جمعی چیست؟
- دسترسی به فرصتهای جدید و نوآورانه: سرمایهگذاران از طریق پلتفرمهای تأمین مالی جمعی به پروژههای نوآورانه و ایدههای جدید دسترسی پیدا میکنند که ممکن است در بازارهای سرمایهگذاری سنتی در دسترس نباشند.
- تنوعبخشی به سبد سرمایهگذاری: تأمین مالی جمعی به سرمایهگذاران این امکان را میدهد که با مبالغ کمتر در پروژههای مختلفی سرمایهگذاری کنند و از این طریق ریسک خود را با تنوعبخشی کاهش دهند.
- بازدهی بالقوه بالا: برخی از پروژههای تأمین مالی جمعی میتوانند در صورت موفقیت، بازدهی بسیار بالایی برای سرمایهگذاران به همراه داشته باشند. این موضوع مخصوصاً برای افرادی که تمایل به پذیرش ریسکهای بیشتر دارند جذاب است.
- حداقل سرمایهگذاری پایین: سرمایهگذاران میتوانند با مبالغ کم وارد پروژههای تأمین مالی جمعی شوند، که این ویژگی آن را برای افراد با سرمایههای کم نیز ممکن میسازد.
- شفافیت و دسترسی به اطلاعات پروژه: در پلتفرمهای معتبر تأمین مالی جمعی، اطلاعات کامل و شفاف در مورد هر پروژه، تیم مدیریتی، برنامههای مالی و اهداف آینده ارائه میشود که به سرمایهگذاران کمک میکند تصمیمگیریهای بهتری داشته باشند.
- تجربه یادگیری و ارزیابی فرصتهای کسبوکار: سرمایهگذاران در فرایند انتخاب و ارزیابی پروژههای مختلف تجربه ارزشمندی کسب میکنند که میتواند در توسعه مهارتهای ارزیابی سرمایهگذاری و شناخت بازار به آنها کمک کند.
این مزایا باعث میشود تأمین مالی جمعی برای سرمایهگذاران، بهویژه افرادی که به دنبال تنوعبخشی و دسترسی به فرصتهای جدید هستند، جذاب باشد. البته این نوع سرمایهگذاری همواره با ریسکهایی همراه است که نیاز به بررسی دقیق دارد.
نحوه انتخاب طرحهای تامین مالی جمعی
طرحهای سرمایهگذاری جمعی از طریق فرآیندهای خاص و تحت نظارت نهادهای مرتبط انتخاب و ارزیابی میشوند تا هم اطمینان از کیفیت طرحها حاصل شود و هم اعتماد سرمایهگذاران جلب گردد. مراحل انتخاب و ارزیابی طرحهای سرمایهگذاری جمعی در ایران به طور کلی شامل موارد زیر است:
- بررسی مقدماتی طرح توسط پلتفرمهای تأمین مالی جمعی: شرکت یا فرد متقاضی، ابتدا باید طرح خود را به یکی از پلتفرمهای تأمین مالی جمعی که دارای مجوز از سازمان بورس و اوراق بهادار هستند، ارائه دهد. این پلتفرمها که تحت نظارت مستقیم سازمان بورس فعالیت میکنند، مسئولیت بررسی اولیه طرحها را بر عهده دارند. در این مرحله، طرح باید دارای توجیه مالی و امکانسنجی اقتصادی باشد تا از نظر عملیاتی و اجرایی قابل اطمینان باشد.
- ارزیابی مالی و ریسک پروژه: پلتفرمها معمولاً با همکاری متخصصان مالی و کارشناسان ریسک، طرحهای ارائهشده را از نظر مالی ارزیابی میکنند. این ارزیابیها شامل تحلیل جریان نقدی، ساختار هزینهها، پیشبینی درآمدها و نرخ بازده سرمایهگذاری است. هدف این ارزیابیها، کاهش ریسک سرمایهگذاری و اطمینان از توانمندی طرح در ایجاد بازدهی است.
- تأیید مقرراتی و اخذ مجوز از سازمان بورس و اوراق بهادار: طرحهای سرمایهگذاری جمعی که ارزیابی اولیه و مالی را با موفقیت گذراندهاند، باید توسط شرکت فرابورس ایران بررسی و تأیید شوند. این نهاد، طرح را از نظر تطابق با قوانین و مقررات بازار سرمایه و ملاحظات حقوقی بررسی میکند. در صورت تأیید، به پلتفرم اجازه میدهد تا طرح را برای جذب سرمایه به عموم مردم عرضه کند.
- ارائه شفافیت و اطلاعات کافی به سرمایهگذاران: طرحهایی که تأییدیههای لازم را دریافت میکنند، باید اطلاعات کاملی از خود، اهداف، ساختار هزینهها و درآمدهای پیشبینیشده را در اختیار سرمایهگذاران قرار دهند. شفافیت در اطلاعات ارائهشده میتواند شامل مستندات مربوط به تیم اجرایی، چشمانداز بازار، مزیتهای رقابتی و ریسکهای احتمالی باشد تا سرمایهگذاران با اطلاعات کافی تصمیمگیری کنند.
- پذیرش طرح و شروع جذب سرمایه: پس از ارزیابیهای نهایی، پلتفرم، طرح را برای جذب سرمایه به عموم مردم عرضه میکند. در این مرحله، افرادی که تمایل به سرمایهگذاری دارند، میتوانند به میزان دلخواه در طرح مشارکت کنند. پلتفرمها اغلب یک دوره زمانی مشخص را برای جذب سرمایه تعیین میکنند و در صورتی که مبلغ مورد نظر به دست آید، طرح وارد مرحله اجرایی میشود.
- نظارت و گزارشدهی: پس از شروع اجرای طرح، پلتفرمهای تأمین مالی جمعی وظیفه دارند روند اجرای پروژه و عملکرد مالی آن را به سرمایهگذاران گزارش دهند. این گزارشها شامل وضعیت پروژه، میزان پیشرفت، هزینههای انجامشده و درآمدهای احتمالی است. این نظارت و گزارشدهی به شفافیت و اعتمادسازی میان سرمایهگذاران و مجریان طرح کمک میکند.
- تضمین و بازگشت سرمایه: برخی از طرحها ممکن است با تضمینهایی همراه باشند تا در صورت عدم تحقق اهداف، بازگشت سرمایه برای سرمایهگذاران فراهم شود. این تضمینها به نوع طرح و توافقات قبلی بین پلتفرم و سرمایهگذاران بستگی دارد و در مواردی میتواند به کاهش ریسک برای سرمایهگذاران کمک کند.
در کل، انتخاب طرحهای سرمایهگذاری جمعی در ایران از یک فرآیند دقیق و چندمرحلهای عبور میکند که هدف آن، اطمینان از کیفیت و شفافیت طرحها و ایجاد اعتماد برای سرمایهگذاران است.
ساز و کار تامین مالی
طبق مصوبه شورای عالی بورس و اوراق بهادار مراحل تامین مالی جمعی به شرح زیر است:
- ارزیابی اولیه متقاضی و طرح توسط عامل
- عقد قرارداد فی مابین متقاضی و عامل و دریافت مستندات مانند: اساسنامه، آگهی تاسیس و روزنامه رسمی، وضعیت اعتباری، صورتهای مالی حسابرسی شده دو سال اخیر و…
- دریافت نماد اختصاصی از فرابورس
- انتشار فراخوان تامین مالی در سکو که باید شامل اطلاعاتی مانند مشخصات سهامداران عمده، اعضای هیئت مدیره، مبلغ مورد درخواست، نحوه تسویه و … باشد.
- و در نهایت اعلام فراخوان جمعآوری وجوه
مقایسه بازدهی تامین مالی جمعی با سایر بازارهای مالی
بازدهی سرمایهگذاری در تأمین مالی جمعی میتواند با سایر بازارهای مالی متفاوت باشد و به نوع مدل تأمین مالی جمعی و سطح ریسک پروژه بستگی دارد. مقایسه بازدهی تأمین مالی جمعی با سایر بازارهای مالی به موارد زیر بستگی دارد:
- بازدهی بالا در پروژههای نوآورانه و استارتآپها:
سرمایهگذاری در استارتآپها و کسبوکارهای نوپا، در صورت موفقیت میتواند بازدهی بسیار بالایی برای سرمایهگذاران داشته باشد. اما این بازدهی بالا با ریسک بسیار زیادی همراه است، زیرا بیشتر استارتآپها شکست میخورند و سرمایهگذار ممکن است تمامی سرمایه خود را از دست بدهد. در مقابل، بازارهای مالی سنتی مانند بورس یا اوراق بدهی معمولاً ریسک کمتری دارند، هرچند بازدهی آنها نیز معمولاً محدودتر و پایدارتر است. - بازدهی مشخص در مدل قرضمحور:
در تأمین مالی جمعی قرضمحور یا واممحور، سرمایهگذاران از سود ثابتی برخوردار میشوند که از بازپرداخت اصل وام به همراه بهره دریافت میکنند. این مدل شبیه به اوراق بدهی عمل میکند، اما با نرخ سودی که میتواند بالاتر از سود بانکی یا اوراق قرضه باشد. با این حال، این مدل نیز به دلیل احتمال نکول وامگیرندگان ریسکهای خاص خود را دارد. در نتیجه، بازدهی این مدل میتواند با اوراق بدهی قابل مقایسه باشد اما با ریسک بالاتر. - ریسک و بازدهی بیشتر در مقایسه با اوراق بدهی و سهام:
تأمین مالی جمعی معمولاً برای سرمایهگذاران ریسک بیشتری نسبت به اوراق بدهی و سهام دارد. این پروژهها به دلیل ناشناخته بودن و عدم شفافیت، ممکن است نوسانات بیشتری را تجربه کنند، به همین دلیل بازدهی آنها نیز از اوراق بدهی و سهام در شرایط رکود یا رنج بیشتر است. - امکان سرمایهگذاری کوچکتر با بازدهیهای متفاوت:
تأمین مالی جمعی امکان سرمایهگذاری با مبالغ کوچک را به سرمایهگذاران میدهد و به آنها اجازه میدهد تا با ورود به چند پروژه، ریسک خود را تنوعبخشی کنند. این تنوعبخشی میتواند به افزایش بازدهی کمک کند، هرچند همچنان در معرض ریسک بالایی قرار دارند. - وابستگی بازدهی به موفقیت پروژهها و کسبوکارها:
بازدهی سرمایهگذاری جمعی به شدت وابسته به موفقیت پروژههایی است که سرمایهگذاری روی آنها انجام میشود. در حالی که بازارهای مالی سنتی مانند بورس و اوراق بهادار معمولاً تحت تأثیر شرایط کلان اقتصادی و شرایط کلی بازار قرار دارند، تأمین مالی جمعی بهطور مستقیم به موفقیت یا شکست پروژه وابسته است.
در نتیجه، بازدهی تأمین مالی جمعی میتواند در مقایسه با سایر بازارهای مالی بالا باشد، اما این بازدهی همراه با ریسکهای بیشتر و وابستگی زیاد به موفقیت پروژهها است.
تامین مالی جمعی با پذیره نویسی چه تفاوتی دارد؟
تأمین مالی جمعی و پذیرهنویسی هر دو از روشهای جذب سرمایه هستند، اما تفاوتهای کلیدی دارند که آنها را برای کاربردهای مختلف مناسب میسازد. این تفاوتها به شرح زیر است:
- ماهیت و هدف سرمایهگذاری:
- تأمین مالی جمعی: تأمین مالی جمعی اغلب برای پروژهها، ایدههای نوآورانه، استارتآپها و کسبوکارهای کوچک استفاده میشود. هدف اصلی این روش، جمعآوری سرمایه از تعداد زیادی از افراد است که ممکن است مبالغ کوچک سرمایهگذاری کنند. تأمین مالی جمعی اغلب از طریق پلتفرمهای آنلاین (سکو) انجام میشود و به انواع مختلفی مانند پاداشمحور، سهممحور، واممحور و خیریهمحور تقسیم میشود.
- پذیرهنویسی: پذیرهنویسی یک روش رسمیتر برای جذب سرمایه است که عمدتاً توسط شرکتهای بزرگتر و شناختهشدهتر بهمنظور افزایش سرمایه اولیه یا سرمایه در گردش و راه اندازی کسب و کار یا پروژه به کار میرود. در پذیرهنویسی، شرکت سهام یا اوراق بدهی خود را به عموم مردم عرضه میکند و افراد میتوانند با خرید این سهام یا اوراق، در مالکیت شرکت یا دریافت سود مشارکت داشته باشند.
- ساختار قانونی و نظارتی:
- تأمین مالی جمعی: در ایران تأمین مالی جمعی نیاز به اخذ مجوز از سازمان بورس و اوراق بهادار و شرکت فرابورس ایران دارد.
- پذیرهنویسی: پذیرهنویسی تحت نظارت شدیدتر سازمانهای نظارتی مانند سازمان بورس و اوراق بهادار است و نیاز به ارائه گزارشات مالی، شفافیت و رعایت مقررات دقیقتر دارد. به همین دلیل، پذیرهنویسی از طریق شرکتهای بزرگ و با تجربه انجام میشود که توانایی ارائه اطلاعات مالی دقیق و شفاف به سرمایهگذاران را دارند.
- نوع بازدهی و حقوق سرمایهگذاران:
- تأمین مالی جمعی: در تأمین مالی جمعی، بازدهی و حقوق سرمایهگذاران بسته به نوع مدل متفاوت است و در مدل واممحور از بهره و بازپرداخت اصل وام بهرهمند میشوند.
- پذیرهنویسی: در پذیرهنویسی، سرمایهگذاران معمولاً در ازای سرمایهگذاری خود، سهام شرکت را خریداری میکنند و بهعنوان سهامداران در سود و زیان شرکت سهیم میشوند یا از طریق اوراق بدهی بازدهی مشخصی دریافت میکنند.
- رویکرد و مخاطبان هدف:
- تأمین مالی جمعی: این روش به طور معمول سرمایهگذاران خرد و عموم مردم را هدف قرار میدهد که ممکن است به یک پروژه یا ایده خاص علاقهمند باشند. سرمایهگذاری در تأمین مالی جمعی میتواند با مبالغ بسیار کوچک انجام شود و دسترسی آسانی به افراد عادی میدهد.
- پذیرهنویسی: این روش بیشتر مخاطبانی مانند سرمایهگذاران حرفهای و نهادهای مالی را هدف قرار میدهد. با توجه به ماهیت پذیرهنویسی، شرکتهای پذیرهنویسیکننده باید اطلاعات مالی شفافی ارائه دهند.
- روند اجرایی و سازوکارها:
- تأمین مالی جمعی: این روش به صورت آنلاین و از طریق پلتفرمهای مخصوص تأمین مالی جمعی به نام سکو انجام میشود. پروژهها یا شرکتها پس از دریافت تأییدات لازم و تأمین مالی اولیه، وارد مرحله اجرایی میشوند.
- پذیرهنویسی: در پذیرهنویسی، روند اجرایی پیچیدهتر است و نیاز به همکاری با بانکها، مؤسسات مالی و شرکتهای کارگزاری دارد. همچنین، روند پذیرهنویسی تحت تأثیر شرایط بازار سرمایه و شاخصهای بازار است و معمولاً با همکاری نهادهای نظارتی اجرا میشود.
به طور خلاصه، تأمین مالی جمعی و پذیرهنویسی هر دو ابزارهای مهمی برای جمعآوری سرمایه هستند، اما تأمین مالی جمعی اغلب برای پروژههای کوچکتر و نوآورانه با روشهای مختلف و مخاطبان گستردهتر استفاده میشود، در حالی که پذیرهنویسی بهعنوان یک روش رسمیتر و نظارتشده برای جذب سرمایه شرکتهای بزرگتر و با سازوکار پیچیدهتر به کار میرود.
شرکت ها برای تامین مالی باید چه شرایطی داشته باشند؟
برای تامین مالی شرکت های باید موارد زیر را دارا باشند:
- بر اساس آخرین صورتهای مالی حسابرسی شده سود ده باشند و زیان انباشته نداشته باشند.
- براساس آخرین صورتهای مالی حسابرسی شده حداکثر نسبت مجموع بدهی به دارایی آن 70% باشد.
- حداقل سرمایه ثبتی 100 میلیارد ریال باشد.
- اعصای هیئت مدیره بدهی معوق نزد شبکه بانکی و صندوقهای پژوهش و فناوری نداشته باشند.
- در صورتی داشتن سابقه تامین مالی جمعی، سابقه پرداخت در سررسید آخرین طرح نداشته باشد.
- اظهار نظر بازرس و حسابرس متقاضی در خصوص آخرین صورتهای مالی مردود یا عدم اظهار نظر نباشد.
- طرح دارای ضمانت معتبر باشد که این ضمانت میتواند توثیق سهام، بیمه نامه و ضمانت نامههای صادره از سوی بانکها، صندوقهای ضمانتی و حمایتی دولتی باشد.
جمع بندی
تامین مالی جمعی بهعنوان یک روش نوین، امکان دسترسی کسبوکارهای نوآور و استارتآپها به سرمایه مورد نیاز را فراهم میکند. با استفاده از این روش، افراد و شرکتها میتوانند بدون نیاز به سرمایهگذاری کلان و با استفاده از حمایت جمعی، ایدههای خود را اجرایی کنند. البته در کنار مزایای تامین مالی جمعی، نیاز به ارزیابی دقیق و آگاهی از ریسکها نیز ضروری است.
