مدل قیمتگذاری داراییهای سرمایهای (CAPM) یکی از شناخته شده ترین ابزارهای مالی در تحلیل ریسک و بازده به شمار میآِد که به سرمایهگذاران و تحلیلگران کمک میکند تا رابطه بین ریسک و بازده مورد انتظار داراییها را بررسی کنند. این مدل با ارائه یک چارچوب ساده و دقیق، به تعیین قیمت منصفانه داراییها و تصمیمگیریهای سرمایهگذاری کمک میکند. برای آشنایی بیشتر بیا این مفهوم تا پایان مقاله با ما همراه باشید.
معرفی مدل قیمت گذاری دارایی سرمایه ای (CAPM)
قیمتگذاری داراییهای سرمایهای که به اختصار بهش CAPM گفته میشود، یک مدل اقتصادی است که برای تعیین قیمت مناسب داراییها و پیشبینی بازدهی آنها مورد استفاده قرار میگیرد. هدف این مدل این است که به سرمایهگذاران کمک کند تا بدانند که سرمایهگذاریهای مختلف چقدر ریسک دارند و به ازای آن ریسک، چه میزان بازدهی خواهند داشت.
با این مدل، میتوان محاسبه کرد که یک دارایی خاص، با توجه به ریسک و بازده عمومی بازار، چه قیمتی باید داشته باشد.
مدل قیمت گذاری دارایی سرمایه ای (CAPM) از طریق فرمول زیر محاسبه میشود:
RE= Rf + ( Rm − Rf) β
در این فرمول :
RE= نرخ بازده موردانتظار سهام
Rf= بازده بدون ریسک
Rm=بازده سبد بازار
β =بتای سرمایهگذاری
انواع مدل های قیمت گذاری دارایی های سرمایه ای
قیمت گذاری دارایی سرمایهای علاوه بر مدل استاندارد، مدلهای دیگری هم دارد که در ادامه با آنها بیشتر آشنا میشویم:
مدل قیمتگذاری داراییهای سرمایهای کاهشی (D-CAPM)
مدل قیمتگذاری داراییهای سرمایهای کاهشی یا D-CAPM نسخهای از مدل CAPM محسوب میشود با فرض آنکه ریسک بازار و بازده داراییها با گذشت زمان یا در شرایط خاص کاهش مییابند. در مدل استاندارد CAPM، فرض بر این است که بازده بازار و ریسک بازار در طول زمان ثابت هستند، اما مدل D-CAPM به این نکته اشاره دارد که این مقادیر ممکن است با گذشت زمان یا تحت تاثیر تغییرات خاصی در بازار کاهش یابند.
این مدل بهجای فرض ثابت بودن ریسک و بازده در مدل CAPM، فرض میکند که با تغییرات محیطی و اقتصادی، ریسکها و بازدهها ممکن است روند کاهشی داشته باشند. مدل D-CAPM بیشتر در شرایطی که بازار در حال تبدیل شدن به یک بازار پایدارتر است و نوسانات آن کمتر میشود، کاربرد دارد. این مدل میتواند برای پیشبینی بازده داراییها در بازارهای کمریسک و در زمانی که انتظارات کاهش ریسک وجود دارد، مفید باشد.
مدل قیمتگذاری داراییهای سرمایهای تعدیلی (A-CAPM)
مدل قیمتگذاری داراییهای سرمایهای تعدیلی یا A-CAPM هم نسخهای اصلاحشده از مدل CAPM است که بهمنظور در نظر گرفتن برخی عوامل اضافی، برای بهبود دقت پیشبینیها در شرایط واقعی اقتصادی طراحی شده است.
یکی از مهمترین تغییرات مدل A-CAPM این است که بهجای استفاده از بازده بازار بهتنهایی، از ریسکهای اضافی دیگر هم برای ارزیابی بازده داراییها استفاده میشود.
در مدل A-CAPM، فرض بر این است که علاوه بر ریسک بازار، عوامل دیگری مانند ریسکهای خاص صنعت، ریسکهای کلان اقتصادی (مثلاً نرخ بهره و تورم) ممکن است بر بازده داراییها تأثیر بگذارند.
این مدل میتواند به تحلیلگران کمک کند که در زمانهایی که عوامل اضافی بر بازار تأثیرگذار هستند مثلا بحرانهای اقتصادی یا نوسانات صنعتهای خاص)، دقیقتر پیشبینی کنند که داراییها چه بازدهی خواهند داشت.
مدل قیمتگذاری داراییهای سرمایه شرطی (I-CAPM)
مدل قیمتگذاری داراییهای سرمایهای شرطی یا I-CAPM نسخهای پیشرفتهتر از مدل CAPM است که در آن فرض میشود سرمایهگذاران تصمیمات خود را نه تنها برای یک دوره زمانی خاص، بلکه برای دورههای مختلف زمانی اتخاذ میکنند.
در واقع، مدل I-CAPM بر روند زمانی و تغییرات بین دورهها تمرکز دارد و به این ترتیب شرایط و تصمیمات سرمایهگذاری را در یک بستر زمانی متغیر در نظر میگیرد. از جمله ویژگیهای این مدل، تصمیمگیری چنددورهای است. این به این معناست که سرمایهگذار به تصمیمات فعلی خود به عنوان بخشی از یک فرآیند بلندمدت نگاه میکند و علاوه بر بازده و ریسک لحظهای، به آینده نیز توجه دارد.
همچنین در مدل I-CAPM، علاوه بر ریسکهای سیستماتیک و غیرسیستماتیک که در مدلهای قبلی (مثل CAPM) بررسی میشوند، ریسکهای بیندورهای و ریسکهای زمانی هم به عنوان عوامل مهم برای قیمتگذاری داراییها در نظر گرفته میشوند.
به عبارت دیگر، بازده یک دارایی در این مدل نه تنها به وضعیت فعلی بازار بلکه به تغییرات در آینده هم بستگی دارد.
مدل I-CAPM بیشتر برای تحلیلهای بلندمدت و پیچیدهتر بازار سرمایه و داراییها استفاده میشود. این مدل به خصوص برای سرمایهگذاری بلندمدت و تحلیل بازارهای مالی پیچیده که تغییرات سریع و پیشبینیناپذیر دارند، میتواند به تحلیلگران کمک کند تا تصمیمات بهتری بگیرند.
مدل قیمتگذاری داراییهای سرمایهای مصرفی (C-CAPM)
مدل قیمتگذاری داراییهای سرمایهای مصرفی یا C-CAPM هم نسخهای از مدل CAPM است که بهجای تمرکز بر بازده بازار، بر مصرف و نحوه تخصیص منابع در طول زمان تأکید میکند. برخلاف مدل CAPM که به تحلیل بازده داراییها بر اساس بازده بازار و ریسک سیستماتیک میپردازد، مدل C-CAPM فرض میکند که سرمایهگذاران تصمیمات سرمایهگذاری خود را بر اساس مصرف آینده خود میگیرند.
در این مدل، بازده یک دارایی نه تنها به ریسک و بازده بازار بستگی دارد بلکه به تأثیر آن بر مصرف آینده و رفاه مصرفکنندگان هم وابسته است. مدل C-CAPM فرض میکند که سرمایهگذاران به دنبال حداکثر کردن رفاه خود در طول زمان هستند.
در این مدل، ریسک مصرف نقش کلیدی دارد. به این معنا که داراییها باید بهگونهای قیمتگذاری شوند که با ریسکهای مربوط به مصرف همبستگی داشته باشند. اگر یک دارایی موجب کاهش یا افزایش مصرف در شرایط مختلف اقتصادی شود، این ویژگی در قیمتگذاری آن دارایی موثر است. در C-CAPM، فرض میشود که ریسکهای مصرف با بازده بازار ارتباط دارند. به این معنا که داراییهایی که بازده آنها به طور مستقیم به مصرف وابسته است، ممکن است بازده متفاوتی داشته باشند.
مفاهیم کلیدی در مدل قیمت گذاری دارایی های سرمایه ای
در مدل قیمتگذاری داراییهای سرمایهای (CAPM) چند مفهوم کلیدی وجود دارد که درک آنها برای تحلیل دقیق بازارهای مالی ضروری است. این مفاهیم عبارتند از:
بازده مورد انتظار (Expected Return)
بازده مورد انتظار به میزان سود یا ضرری اطلاق میشود که یک سرمایهگذار پیشبینی میکند از یک دارایی خاص یا یک پرتفوی در طول یک دوره زمانی خاص بدست آورد. این مقدار معمولاً بر اساس تحلیلهای آماری و اطلاعات تاریخی محاسبه میشود و بهعنوان یک شاخص از سودآوری احتمالی سرمایهگذاری در نظر گرفته میشود.
به عبارت ساده، این مفهوم بیانگر میانگین یا ارزش متوسط بازدهی است که در آینده به احتمال زیاد از یک دارایی انتظار میرود.
بازده بدون ریسک (Risk-Free Rate)
نرخ بازده بدون ریسک به نرخ بازدهای گفته میشود که یک سرمایهگذار میتواند از سرمایهگذاری در داراییهایی که هیچ ریسکی ندارند، به دست آورد. به عبارت دیگر، این نرخ نشاندهنده بازدهی است که بدون هیچگونه ریسک از دست دادن سرمایه بهدست میآید.
ریسک سیستماتیک (Systematic Risk):
ریسک سیستماتیک به ریسکهایی اطلاق میشود که بر تمام بازار تاثیر میگذارد و نمیتوان آن را با تنوع در پرتفوی کاهش داد. این نوع ریسک ناشی از عوامل کلان اقتصادی مانند تغییرات نرخ بهره، بحرانهای اقتصادی و تحولات سیاسی است.
ضریب بتا (Beta):
بتا شاخصی است که نشان میدهد یک دارایی خاص چقدر نسبت به نوسانات کلی بازار حساس است. به عبارت دیگر، بتا نشان میدهد که تغییرات در بازده بازار چگونه بازده دارایی را تحت تأثیر قرار میدهد. اگر بتا بیشتر از 1 باشد، دارایی بیشتر از بازار نوسان دارد؛ اگر بتا کمتر از 1 باشد، دارایی نوسانات کمتری نسبت به بازار دارد.
ریسک غیرسیستماتیک (Unsystematic Risk)
ریسک غیرسیستماتیک به ریسکهایی گفته میشود که مختص یک شرکت، صنعت یا پروژه خاص هستند و میتوان آنها را با تنوع در پرتفوی کاهش داد.
بازده بازار (Market Return)
بازده بازار به بازده کلی بازار مالی اشاره دارد، که معمولاً با شاخصهایی مانند شاخص S&P 500 اندازهگیری میشود. این بازده شامل بازده کل داراییهای بازار است که بر اساس تغییرات قیمتها و سود سهام حاصل میشود.
مزایا و معایب مدل قیمت گذاری دارایی سرمایه ای CAPM
مدل CAPM مزایا و کاربردهای مختلفی دارد که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
ساده و کاربردی بودن: CAPM مفهومی ساده ارائه میدهد که با استفاده از آن، سرمایهگذاران میتوانند بازده مورد انتظار دارایی را بر اساس ریسک بازار محاسبه کنند.
کمک به تصمیمات سرمایهگذاری: این مدل امکان مقایسه داراییهای مختلف و ارزیابی مناسب بودن آنها برای سبد سرمایهگذاری را فراهم میکند.
تنوعبخشی پرتفوی: CAPM نشان میدهد که تنوعبخشی چگونه میتواند ریسک غیرسیستماتیک را کاهش دهد و بازده بهتری برای سرمایهگذار ایجاد میکند.
ارزیابی داراییها: CAPM به سرمایهگذاران کمک میکند تا ارزش منصفانه یک دارایی را تعیین کنند و بفهمند آیا قیمت فعلی آن مناسب است یا خیر.
تحلیل بازار و صنعت: این مدل امکان شناسایی صنایعی با ریسک پایینتر یا بالاتر نسبت به بازار را فراهم میکند.
مدل CAPM معایب و محدودیتهایی هم دارد:
فرضیات سادهکننده و غیرواقعی: بعضی مفروضات مدل قیمت گذاری دارایی سرمایه ای CAPM در دنیای واقعی برقرار نیستند. مثلا در این مدل فرض میشود همه سرمایهگذاران منطقی عمل میکنند و به دنبال بهینهسازی بازده بر اساس ریسک هستند.
اتکا به ضریب بتا: ضریب بتا تنها ریسک سیستماتیک را در نظر میگیرد و ریسک غیرسیستماتیک را نادیده میگیرد، در حالی که در برخی شرایط، ریسک غیرسیستماتیک هم میتواند بسیار مهم باشد.
محاسبه نرخ بازده مورد انتظار بازار: تعیین دقیق نرخ بازده مورد انتظار بازار (Rm) و نرخ بدون ریسک (Rf) به ویژه در بازههای زمانی طولانی، دشوار است.
در نظر نگرفتن نوسانات کوتاهمدت: این مدل برای سرمایهگذاریهای بلندمدت مناسب است و ممکن است در تحلیلهای کوتاهمدت دقت کافی نداشته باشد.
جمعبندی
مدل قیمتگذاری داراییهای سرمایهای (CAPM) با ایجاد ارتباط بین ریسک و بازده، یکی از ابزارهای اساسی در حوزه تحلیل مالی و سرمایهگذاری است. اگرچه این مدل با مفروضات سادهکنندهای همراه بوده و دارای محدودیتهایی در شرایط پیچیده بازار است، اما همچنان به عنوان یک چارچوب پایه برای درک و تحلیل بازده داراییها مورد استفاده قرار میگیرد. نسخههای توسعهیافته مانند D-CAPM، A-CAPM، I-CAPM و C-CAPM از این مدل، تلاش کردهاند تا با در نظر گرفتن عوامل اضافی و شرایط متغیر بازار، دقت و کاربرد این مدل را افزایش دهند.