اوراق مشتقه اعتباری ابزارهای مالی پیشرفتهای هستند که برای مدیریت ریسک اعتباری داراییها مانند اوراق قرضه و وامها استفاده میشوند. در بازار جهانی مشتقات، ارزش قراردادهای اعتبار نکول بیش از 11.1 تریلیون دلار در نیمه اول سال ۲۰۲۵ بوده است که نسبت به سال قبل بیش از ۲۲ درصد افزایش داشته است. در ادامه این مقاله به تعریف، مزایا، ریسکها، کاربردها و روند بازار اوراق مشتقه اعتباری میپردازیم.
خلاصه آنچه در این مطلب گفته شد
- اوراق مشتقه اعتباری ابزارهایی هستند که ریسک نکول داراییهای بدهی را بدون نیاز به مالکیت مستقیم دارایی پایه منتقل میکنند.
- مهمترین انواع آنها شامل قراردادهای مبادله ریسک اعتباری (CDS)، شاخصهای اعتباری، اختیارهای اعتباری و ابزارهای ساختاریافته است.
- این اوراق کاربردهای متنوعی مانند پوشش ریسک، سفتهبازی حرفهای، بهینهسازی پرتفوی و تسهیل معاملات بینالمللی دارند، اما با ریسکهایی همچون ریسک طرف مقابل و نقدشوندگی همراهاند.
- استفاده از اوراق مشتقه اعتباری بیشتر مناسب نهادهای مالی و سرمایهگذاران حرفهای است و نیازمند دانش تخصصی، تحلیل دقیق و مدیریت فعال ریسک میباشد.
تعریف کلی اوراق مشتقه
اوراق مشتقه (Derivatives) قراردادهای مالی هستند که ارزش آنها به یک دارایی پایه مانند سهام، اوراق قرضه، کالا یا شاخصهای مالی وابسته است.
این ابزارها برای مدیریت ریسک، سفتهبازی یا پوشش نوسانات بازار استفاده میشوند و به سرمایهگذاران و مؤسسات مالی امکان میدهند تا ریسکهای مربوط به داراییهای خود را کاهش دهند یا از تغییرات قیمت سود ببرند.
یکی از شناختهشدهترین اوراق مشتقه اعتباری، قرارداد مبادله ریسک اعتباری (Credit Default Swap – CDS) است.
در این قرارداد، سرمایهگذار در ازای پرداخت مبلغی مشخص به فروشنده سیدیاس (CDS)، ریسک نکول یک اوراق قرضه یا وام را به او منتقل میکند.
برای مثال، شرکت ایآیجی (AIG) پیش از بحران مالی ۲۰۰۸، میلیونها قرارداد سیدیاس برای اوراق قرضه رهنی منتشر کرده بود تا ریسک نکول این اوراق را پوشش دهد (منبع).
مطالب مرتبط: اوراق مشتقه چیست؟ معرفی کامل انواع، کاربردها و ریسکها
اوراق مشتقه اعتباری چیست؟
اوراق مشتقه اعتباری (Credit Derivatives) ابزارهای مالی پیچیدهای هستند که برای انتقال یا مدیریت ریسک اعتباری داراییهای بدهی مانند اوراق قرضه، وامها یا سایر بدهیهای شرکتی و دولتی طراحی شدهاند.
این ابزارها به سرمایهگذاران، بانکها و مؤسسات مالی امکان میدهند تا ریسک نکول یا بدعهدی در بازپرداخت بدهی را بدون نیاز به مالکیت مستقیم دارایی پایه پوشش دهند یا معامله کنند، بهگونهای که ارزش اوراق مشتقه وابسته به ریسک اعتباری داراییهای دیگر است.
طبق آمار بانک تسویه بینالمللی (BIS)، ارزش کل قراردادهای مبادله ریسک اعتباری (CDS) در بازار جهانی در اواسط سال ۲۰۲۵ حدود 11.1 تریلیون دلار بوده است، که نسبت به مدت مشابه سال قبل بیش از ۲۲ درصد افزایش نشان میدهد و بیانگر رشد قابلتوجه اهمیت این ابزارها در مدیریت ریسک مالی است (منبع).
انواع اصلی اوراق مشتقه اعتباری
اوراق مشتقه اعتباری ابزارهای مالی متنوعی دارند که هر کدام برای مدیریت ریسکهای خاص و اهداف سرمایهگذاری متفاوت طراحی شدهاند. در ادامه، مهمترین انواع این ابزارها را بررسی میکنیم و نحوه کاربرد آنها را توضیح میدهیم.
قرارداد مبادله ریسک اعتباری
قرارداد مبادله ریسک اعتباری (Credit Default Swap) یا سیدیاس (CDS) یکی از شناختهشدهترین اوراق مشتقه اعتباری است.
در این قرارداد، خریدار سیدیاس در ازای پرداخت مبلغی مشخص به فروشنده، ریسک نکول یا عدم بازپرداخت یک دارایی بدهی مانند اوراق قرضه یا وام را منتقل میکند.
این ابزار بیشتر برای پوشش ریسک اعتباری استفاده میشود و نقش کلیدی در مدیریت ریسک بانکها و مؤسسات مالی دارد.
شاخصهای اعتباری
شاخصهای اعتباری (Credit Index)، نسخهای جمعی از قراردادهای سیدیاس (CDS) هستند که شامل مجموعهای از اوراق قرضه یا وامهای مختلف میشوند.
سرمایهگذاران با خرید یا فروش این شاخصها میتوانند ریسک اعتباری یک سبد کامل داراییها را مدیریت کنند، بدون آنکه هر دارایی را به صورت جداگانه معامله کنند. این ابزار امکان مدیریت ریسک در مقیاس بزرگتر و تنوعبخشیدن به سبد سرمایهگذاری را فراهم میکند.
اختیارهای اعتباری
اختیارهای اعتباری (Credit Options) به سرمایهگذاران اجازه میدهد که در زمان مشخصی، یک دارایی بدهی را با شرایط معین خرید یا فروش کنند.
این ابزارها بیشتر برای سفتهبازی یا مدیریت دقیق ریسک توسط سرمایهگذاران حرفهای کاربرد دارند و ارزش آنها به تغییرات ریسک اعتباری دارایی پایه وابسته است.
ابزارهای ترکیبی و ساختاریافته
ابزارهای ترکیبی (Structured Credit Products) شامل محصولاتی هستند که ویژگیهای چند اوراق مشتقه را با هم ترکیب میکنند، مانند کلایترالایزد دت اوبلیگیشن (Collateralized Debt Obligations).
این اوراق برای سرمایهگذاران حرفهای طراحی شدهاند و به آنها امکان میدهند ریسک و بازده را به شکل پیچیدهتری مدیریت کنند. این ابزارها همچنین در بازار سرمایه بینالمللی نقش مهمی در انتقال ریسک اعتباری دارند.
عملکرد اوراق مشتقه اعتباری چگونه است؟
اوراق مشتقه اعتباری به سرمایهگذاران و مؤسسات مالی امکان میدهند تا ریسک اعتباری داراییها را بدون نیاز به خرید یا فروش مستقیم آنها مدیریت کنند.
این ابزارها با جدا کردن ریسک نکول از دارایی پایه و انتقال آن به طرف مقابل قرارداد، عملکردی شبیه بیمه برای بدهیها ارائه میدهند. در ادامه، مکانیزم عملکرد این ابزارها را در قالب بخشهای مختلف توضیح میدهیم.
نحوه پوشش ریسک اعتباری
در اوراق مشتقه اعتباری، خریدار قرارداد (مثلاً CDS) مبلغی مشخص به فروشنده پرداخت میکند تا در صورت نکول دارایی پایه، خسارت ناشی از عدم پرداخت بدهی جبران شود.
به این ترتیب، سرمایهگذار میتواند ریسک اعتباری را کاهش دهد و از زیانهای بزرگ جلوگیری کند، بدون آنکه دارایی پایه را بفروشد یا نقد کند.
امکان سفتهبازی بر روی ریسک اعتباری
اوراق مشتقه اعتباری علاوه بر پوشش ریسک، ابزار مناسبی برای سفتهبازی حرفهای فراهم میکنند. سرمایهگذاران میتوانند بر اساس پیشبینی خود از تغییرات ریسک اعتباری یک دارایی، قرارداد خرید یا فروش کنند و از تغییرات قیمت اوراق مشتقه سود ببرند، حتی بدون اینکه مالک دارایی پایه باشند.
اوراق مشتقه اعتباری این امکان را فراهم میکنند که معاملهگران بدون داشتن دارایی پایه روی تغییرات ریسک اعتباری شرطبندی کنند.
برای مثال، اگر یک معاملهگر پیشبینی کند وضعیت مالی یک شرکت ضعیف میشود، میتواند سیدیاس (CDS) مربوط به آن شرکت را خریداری کند و اگر اعتبار شرکت واقعاً افت کند یا نکول رخ دهد، مقدار ارزش قرارداد سیدیاسبالا رفته و سود کسب شود.
بهینهسازی سبد داراییها و سرمایه
این ابزارها به مؤسسات مالی کمک میکنند تا با انتقال ریسکهای اعتباری به طرفهای دیگر، سرمایه و منابع خود را آزاد کنند.
به عنوان مثال، بانکها میتوانند با فروش ریسک نکول اوراق قرضه به طرف ثالث، سرمایه خود را برای وامدهی یا سرمایهگذاریهای جدید بهینه کنند و بازدهی سبد داراییها را افزایش دهند.
تسهیل معاملات بینالمللی
با استفاده از اوراق مشتقه اعتباری، مؤسسات مالی میتوانند ریسک اعتباری داراییهای خارجی را مدیریت کرده و معاملات بینالمللی امنتری انجام دهند.
این ابزار امکان انتقال ریسک بین بانکها و سرمایهگذاران در کشورهای مختلف را فراهم میکند و باعث افزایش نقدشوندگی و کارایی بازارهای مالی جهانی میشود.
با استفاده از اوراق مشتقه اعتباری، مؤسسات مالی میتوانند دسترسی و مدیریت ریسک در بازارهای خارجی را بهتر انجام دهند.
برای مثال، شاخصهای مشتقه اعتباری مانند سیدیایکس (CDX)، که سبدی از قراردادهای سیدیاس (CDS) را ردیابی میکنند، به سرمایهگذاران این امکان را میدهند که ریسک اعتباری در سطح یک بازار گستردهتر را مدیریت و حتی روی آن سرمایهگذاری کنند، بدون نیاز به بررسی و خرید تکتک داراییهای پایه.
چگونه اوراق اعتباری سفارش داده میشود؟
سفارش و سرمایهگذاری در اوراق مشتقه اعتباری نیازمند آگاهی از فرآیندهای مالی، تحلیل ریسک و ارتباط با مؤسسات مالی معتبر است. این فرآیند معمولاً شامل چند مرحله کلیدی است که سرمایهگذار یا مؤسسه مالی باید به دقت دنبال کند تا خرید اوراق اعتباری به شکل امن و مؤثر انجام شود.
شناسایی دارایی پایه و نوع اوراق مشتقه اعتباری
در اولین مرحله، سرمایهگذار باید دارایی پایهای که میخواهد ریسک آن را مدیریت کند یا روی آن سفتهبازی کند مشخص کند.
این دارایی میتواند اوراق قرضه، وام شرکتی یا دولتی و حتی سبدی از داراییها باشد. همزمان نوع اوراق مشتقه مناسب برای هدف مورد نظر انتخاب میشود، مانند سیدیاس (CDS)، شاخصهای اعتباری یا اختیارات اعتباری.
تحلیل ریسک و تعیین استراتژی سرمایهگذاری
پس از شناسایی دارایی و ابزار مشتقه، تحلیل دقیق ریسک اعتباری دارایی پایه انجام میشود. سرمایهگذار با بررسی احتمال نکول، وضعیت مالی ناشر و شرایط بازار، تصمیم میگیرد که خرید اوراق برای پوشش ریسک، سفتهبازی یا بهینهسازی سبد مناسب است یا خیر.
انتخاب فروشنده یا واسطه مالی معتبر
اوراق مشتقه اعتباری معمولاً از طریق بانکها، مؤسسات مالی یا پلتفرمهای رسمی معامله میشوند. انتخاب فروشنده یا واسطه معتبر حیاتی است، زیرا طرف مقابل باید توانایی پرداخت تعهدات در صورت وقوع نکول را داشته باشد تا ریسک طرف مقابل کاهش یابد.
تنظیم قرارداد و مذاکره شرایط
در این مرحله، شرایط قرارداد مشتقه اعتباری شامل مبلغ پرداختی، مدت قرارداد، دارایی پایه و شرایط نکول به طور دقیق تعیین میشود. مذاکرات دقیق برای شفافیت و جلوگیری از اختلافات بعدی اهمیت زیادی دارد.
اجرای معامله و پرداخت پریمیوم
پس از نهایی شدن قرارداد، سرمایهگذار مبلغ پریمیوم یا هزینه قرارداد را به فروشنده پرداخت میکند. با این پرداخت، پوشش ریسک یا امکان سفتهبازی فعال شده و قرارداد به اجرا درمیآید.
نظارت و مدیریت قرارداد
پس از اجرا، سرمایهگذار باید به طور مستمر وضعیت دارایی پایه و شرایط قرارداد را نظارت کند. در صورت وقوع نکول یا تغییر شرایط بازار، قرارداد به اجرا درمیآید و پرداختهای مرتبط صورت میگیرد، یا در صورت تغییر استراتژی، قرارداد ممکن است بسته یا تعدیل شود.
چگونه میتوان در این بازار مشارکت کرد؟
بازار اوراق مشتقه اعتباری فرصتهای متعددی برای سرمایهگذاران و مؤسسات مالی فراهم میکند، اما مشارکت در آن نیازمند دانش مالی، تحلیل ریسک و دسترسی به کانالهای رسمی معاملاتی است. در ادامه، مهمترین روشها و مسیرهای مشارکت در این بازار را توضیح میدهیم.
سرمایهگذاری مستقیم از طریق بانکها و مؤسسات مالی
یکی از سادهترین روشها برای مشارکت، خرید و فروش اوراق مشتقه اعتباری از طریق بانکها یا مؤسسات مالی معتبر است.
این مؤسسات معمولاً قراردادهای سیدیاس (CDS) یا سایر مشتقات را ارائه میدهند و سرمایهگذاران میتوانند با حداقل سرمایه و تحت نظارت حرفهای، وارد بازار شوند.
استفاده از صندوقهای سرمایهگذاری تخصصی
صندوقهای سرمایهگذاری تخصصی در اوراق مشتقه اعتباری، امکان سرمایهگذاری غیرمستقیم و مدیریت شده را فراهم میکنند.
سرمایهگذار با خرید واحدهای صندوق، در سبدی از قراردادهای سیدیاس (CDS) یا شاخصهای اعتباری مشارکت میکند و ریسک و بازده توسط مدیران صندوق مدیریت میشود.
مشارکت در بازارهای بینالمللی
سرمایهگذاران حرفهای میتوانند از طریق بازارهای بینالمللی مانند آیسیای (ICE) یا یورکس (Eurex) وارد معاملات اوراق مشتقه اعتباری شوند.
این بازارها قراردادهای سیدیاس (CDS)، شاخصهای اعتباری و محصولات ترکیبی را ارائه میدهند و امکان تنوعبخشی به سبد داراییها و مدیریت ریسک در سطح جهانی را فراهم میکنند.
آموزش و مشاوره تخصصی
برای مشارکت موفق، آموزش و مشاوره تخصصی اهمیت زیادی دارد. سرمایهگذاران میتوانند با شرکت در دورههای آموزشی، سمینارها و مشاوره با کارشناسان مالی دانش خود را افزایش دهند و استراتژیهای مناسب برای ورود به بازار اوراق مشتقه اعتباری را طراحی کنند.
استفاده از پلتفرمهای آنلاین معاملاتی
در برخی کشورها، پلتفرمهای آنلاین امکان خرید و فروش اوراق مشتقه اعتباری به شکل شفاف و امن را فراهم کردهاند.
این پلتفرمها اطلاعات بازار، قیمتها و ابزارهای تحلیل را در اختیار سرمایهگذار قرار میدهند و مشارکت در بازار را آسانتر و کمهزینهتر میکنند.
مزایا خرید اوراق مشتقه اعتباری
خرید اوراق مشتقه اعتباری برای سرمایهگذاران و مؤسسات مالی مزایای متعددی به همراه دارد و به عنوان یکی از ابزارهای پیشرفته مدیریت ریسک در بازارهای مالی شناخته میشود.
این اوراق امکان کنترل بهتر ریسکهای اعتباری، افزایش انعطافپذیری سرمایهگذاری و بهبود عملکرد سبد داراییها را فراهم میکنند.
- مدیریت و پوشش ریسک اعتباری: امکان کاهش ریسک نکول یا عدم بازپرداخت بدهی بدون فروش دارایی پایه
- عدم نیاز به مالکیت دارایی پایه: مشارکت در بازار ریسک اعتباری بدون خرید مستقیم اوراق قرضه یا وام
- افزایش انعطافپذیری سرمایهگذاری: طراحی استراتژیهای متنوع متناسب با شرایط بازار
- بهینهسازی سبد داراییها: کاهش ریسک کلی پرتفوی و بهبود نسبت ریسک به بازده
- امکان کسب سود از تغییرات ریسک اعتباری: استفاده برای سفتهبازی حرفهای در کنار پوشش ریسک
- کارایی سرمایه: آزادسازی منابع مالی و استفاده مؤثرتر از سرمایه در فرصتهای دیگر
- دسترسی به بازارهای بینالمللی: مدیریت ریسک اعتباری داراییهای خارجی و جهانی
معایب خرید اوراق مشتقه اعتباری
با وجود مزایای قابل توجه، خرید اوراق مشتقه اعتباری بدون ریسک نیست و میتواند چالشها و محدودیتهایی برای سرمایهگذاران ایجاد کند.
پیچیدگی ساختار این ابزارها و وابستگی آنها به شرایط بازار و طرفهای قرارداد، باعث میشود بررسی دقیق معایب پیش از ورود به این بازار ضروری باشد.
- پیچیدگی بالا: ساختار فنی و حقوقی پیچیده که درک و تحلیل آن نیازمند دانش تخصصی است
- ریسک طرف مقابل: احتمال ناتوانی فروشنده قرارداد در ایفای تعهدات در صورت وقوع نکول
- ریسک نقدشوندگی: دشواری در خرید یا فروش سریع برخی اوراق مشتقه در شرایط بحرانی بازار
- شفافیت محدود بازار: عدم شفافیت کامل قیمتگذاری در برخی بازارهای خارج از بورس (OTC)
- ریسک بازار و نوسانات شدید: تأثیرپذیری بالا از تغییرات نرخ بهره، شرایط اقتصادی و بحرانهای مالی
- امکان زیانهای سنگین: در صورت استفاده نادرست یا سفتهبازی افراطی، احتمال زیانهای قابل توجه وجود دارد
- وابستگی به مقررات و قوانین: تغییر قوانین مالی میتواند ارزش یا امکان معامله این اوراق را تحت تأثیر قرار دهد
کاربردهای اوراق مشتقه اعتباری در بازار
اوراق مشتقه اعتباری به عنوان یکی از ابزارهای کلیدی در بازارهای مالی، نقش مهمی در مدیریت ریسک، افزایش کارایی سرمایه و تسهیل معاملات مالی ایفا میکنند.
این ابزارها تنها به پوشش ریسک محدود نمیشوند و در عمل، کاربردهای متنوعی برای سرمایهگذاران، بانکها و نهادهای مالی دارند که در ادامه به مهمترین آنها پرداخته میشود.
پوشش ریسک اعتباری داراییها
یکی از اصلیترین کاربردهای اوراق مشتقه اعتباری، پوشش ریسک نکول یا عدم بازپرداخت بدهی است. سرمایهگذاران میتوانند با استفاده از ابزارهایی مانند سیدیاس (CDS)، خود را در برابر زیانهای احتمالی ناشی از ورشکستگی یا کاهش اعتبار ناشر اوراق بدهی محافظت کنند، بدون آنکه دارایی پایه را بفروشند.
در نیمه سال ۲۰۲۵، ارزش اسمی قراردادهای مبادله ریسک اعتباری (CDS) در بازار جهانی به حدود ۱۱.۱ تریلیون دلار رسیده است که نشاندهنده اهمیت این ابزار در پوشش ریسک است (منبع).
سفتهبازی و کسب سود از تغییرات اعتبار
این اوراق به معاملهگران حرفهای امکان میدهند از افزایش یا کاهش ریسک اعتباری یک شرکت یا دولت سود کسب کنند. در این کاربرد، هدف اصلی مدیریت ریسک نیست، بلکه بهرهبرداری از نوسانات اعتبار و تغییرات شرایط مالی داراییهای پایه است.
بر اساس دادههای معاملات مشتقات اعتباری، در سال ۲۰۲۵ میزان معاملات شاخصهای اعتباری مانند سیدیایکس (CDX) در برخی بازارها بیش از ۸۷ درصد افزایش حجمی داشته است که نشاندهنده تقاضای سفتهبازی در این بخش است.
بهینهسازی سبد داراییها و مدیریت سرمایه
بانکها و صندوقهای سرمایهگذاری از اوراق مشتقه اعتباری برای کاهش ریسک کلی پرتفوی و آزادسازی سرمایه استفاده میکنند. با انتقال ریسک اعتباری به طرف مقابل، امکان سرمایهگذاری مجدد منابع در فرصتهای سودآورتر فراهم میشود.
حتی در دورههایی که بازار کلی مشتقات اعتباری افت کرده است، ارزش این ابزار همچنان در سال ۲۰۲۴ حدود ۹.۲ تریلیون دلار (notional) بوده که نشان میدهد سرمایهگذاران برای مدیریت سبدهای خود از آن بهره میبرند.
افزایش نقدشوندگی بازار بدهی
اوراق مشتقه اعتباری با جدا کردن ریسک اعتباری از دارایی پایه، باعث افزایش جذابیت و نقدشوندگی اوراق بدهی میشوند. این موضوع به رشد بازار بدهی و تسهیل معاملات بین سرمایهگذاران کمک میکند.
تسهیل معاملات و سرمایهگذاری بینالمللی
این ابزارها نقش مهمی در کاهش ریسک اعتباری سرمایهگذاریهای خارجی دارند. سرمایهگذاران میتوانند با استفاده از اوراق مشتقه اعتباری، ریسک داراییهای بینالمللی را مدیریت کرده و با اطمینان بیشتری وارد بازارهای جهانی شوند.
مدیریت ریسک سیستماتیک در نظام مالی
در سطح کلان، اوراق مشتقه اعتباری به نهادهای مالی کمک میکنند تا ریسکهای سیستماتیک را شناسایی و توزیع کنند. در صورت استفاده صحیح و تحت نظارت، این ابزارها میتوانند به ثبات بیشتر نظام مالی کمک کنند.
مقایسه اوراق مشتقه اعتباری با دیگر ابزارهای مالی
اوراق مشتقه اعتباری در کنار ابزارهای مالی رایج مانند سهام، اوراق بدهی و سایر مشتقات مالی، کارکردی متفاوت دارند و تمرکز اصلی آنها بر مدیریت و انتقال ریسک اعتباری است.
شناخت تفاوت این ابزارها به سرمایهگذاران کمک میکند تا متناسب با اهداف، میزان ریسکپذیری و استراتژی سرمایهگذاری خود، انتخاب آگاهانهتری داشته باشند.
جدول زیر، اوراق مشتقه اعتباری را از نظر ماهیت، هدف، ریسک و کاربرد با مهمترین ابزارهای مالی مقایسه میکند تا تفاوتها بهصورت شفاف و خلاصه قابل درک باشد.
| ابزار مالی | ماهیت ابزار | هدف اصلی | سطح ریسک | نیاز به مالکیت دارایی پایه | کاربرد غالب |
| اوراق مشتقه اعتباری | قرارداد مالی مبتنی بر ریسک اعتبار | مدیریت و انتقال ریسک نکول | بالا | ندارد | پوشش ریسک و سفتهبازی اعتباری |
| اوراق بدهی (اوراق قرضه) | ابزار بدهی | دریافت سود ثابت | متوسط | دارد | درآمد ثابت و سرمایهگذاری کمریسکتر |
| سهام | مالکیت بخشی از شرکت | رشد سرمایه و سود تقسیمی | بالا | دارد | سرمایهگذاری بلندمدت |
| مشتقات مالی غیر اعتباری | قرارداد مبتنی بر قیمت دارایی | پوشش ریسک قیمتی یا سفتهبازی | بالا | معمولاً ندارد | مدیریت نوسانات قیمت |
| سپردههای بانکی | ابزار مالی کمریسک | حفظ اصل سرمایه | پایین | ندارد | سرمایهگذاری محافظهکارانه |
این مقایسه نشان میدهد که اوراق مشتقه اعتباری بیشتر مناسب سرمایهگذاران حرفهای و مؤسسات مالی هستند که به دنبال مدیریت تخصصی ریسک اعتباری یا استفاده از فرصتهای پیشرفته بازار هستند.
در مقابل ابزارهایی مانند سپرده بانکی یا اوراق بدهی برای سرمایهگذاران محافظهکار گزینههای سادهتری محسوب میشوند.
ریسکهای مرتبط با اوراق مشتقه اعتباری
با وجود اینکه اوراق مشتقه اعتباری ابزارهای قدرتمندی برای مدیریت ریسک و بهینهسازی سرمایه هستند، اما ماهیت پیچیده و وابستگی آنها به شرایط بازار و طرفهای قرارداد باعث میشود ریسکهای متعددی نیز به همراه داشته باشند.
شناخت دقیق این ریسکها به سرمایهگذاران کمک میکند تا با دید واقعبینانهتری وارد این بازار شوند و از زیانهای احتمالی جلوگیری کنند. مهمترین ریسکهای مرتبط با اوراق مشتقه اعتباری عبارتاند از:
- ریسک نکول و رویداد اعتباری: احتمال وقوع نکول، ورشکستگی یا بازسازی بدهی دارایی پایه که در صورت تعریف نادرست شرایط قرارداد، ممکن است پوشش مورد انتظار محقق نشود.
- ریسک طرف مقابل: خطر ناتوانی فروشنده قرارداد در ایفای تعهدات، بهویژه در معاملات خارج از بورس (OTC)، که میتواند منجر به عدم دریافت خسارت شود.
- ریسک نقدشوندگی: دشواری در خرید یا فروش سریع قراردادها، خصوصاً در شرایط بحرانی بازار، که ممکن است سرمایهگذار را مجبور به معامله با قیمت نامطلوب کند.
- ریسک بازار و نوسانات قیمت: تأثیرپذیری شدید ارزش اوراق از تغییرات نرخ بهره، شرایط اقتصادی و تحولات کلان مالی که میتواند زیانهای ناگهانی ایجاد کند.
- ریسک مدلسازی و ارزشگذاری: وابستگی قیمتگذاری به مدلهای مالی پیچیده که در صورت استفاده از فرضیات یا دادههای نادرست، منجر به تصمیمگیری اشتباه میشود.
- ریسک حقوقی و مقرراتی: تغییر قوانین، مقررات نظارتی یا تفسیرهای حقوقی که میتواند اعتبار قرارداد یا امکان اجرای آن را تحت تاثیر قرار دهد، بهویژه در معاملات بینالمللی.
نقش اوراق مشتقه اعتباری در بحرانهای مالی
اوراق مشتقه اعتباری در کنار کارکردهای مفید خود در مدیریت ریسک، در برخی بحرانهای مالی جهانی نقش دوگانه و بحثبرانگیزی ایفا کردهاند.
استفاده نادرست، نبود شفافیت و اهرم مالی بالا باعث شده است این ابزارها در شرایط بحرانی، بهجای کاهش ریسک، گاهی به تشدید بیثباتی مالی منجر شوند.
مهمترین نقشهای اوراق مشتقه اعتباری در بحرانهای مالی
- تشدید بحران مالی ۲۰۰۸: استفاده گسترده از قراردادهای مبادله ریسک اعتباری (CDS) بر روی اوراق رهنی پرریسک، باعث انتقال و انباشت ریسک در سیستم مالی شد.
- گسترش ریسک سیستماتیک: اتصال زنجیرهای مؤسسات مالی از طریق قراردادهای مشتقه اعتباری، موجب سرایت بحران از یک نهاد به کل نظام مالی شد.
- افزایش اهرم مالی (Leverage): امکان معامله ریسک اعتباری بدون مالکیت دارایی پایه، منجر به چند برابر شدن حجم ریسک نسبت به داراییهای واقعی شد.
- کاهش شفافیت بازار: معاملات خارج از بورس (OTC) باعث شد نهادهای ناظر تصویر دقیقی از حجم واقعی ریسک در بازار نداشته باشند.
- ریسک بالای طرف مقابل: ناتوانی برخی مؤسسات بزرگ در ایفای تعهدات سیدیاس (CDS)، اعتماد بازار را بهشدت کاهش داد.
- مداخله دولتها و نهادهای ناظر: در بحران ۲۰۰۸، دولتها برای جلوگیری از فروپاشی سیستم مالی مجبور به نجات مؤسسات درگیر با مشتقات اعتباری شدند.
- اصلاحات نظارتی پس از بحران: بحرانهای مالی باعث شد قوانین سختگیرانهتری برای شفافیت، سرمایه موردنیاز و تسویه مرکزی اوراق مشتقه اعتباری وضع شود.
اوراق مشتقه اعتباری برای چه کسانی مناسب است؟
اوراق مشتقه اعتباری بهدلیل پیچیدگی، ریسک بالا و نیاز به دانش تخصصی، برای همه سرمایهگذاران مناسب نیستند و بیشتر در اختیار شرکتها، مؤسسات مالی حرفهای و سرمایهگذاران نهادی هستند که توانایی تحلیل و مدیریت ریسکهای پیشرفته را دارند.
این ابزارها برای کسانی که به دنبال پوشش ریسک اعتباری، تنوعبخشی حرفهای سبد دارایی یا سفتهبازی کنترلشده هستند مناسبتر از سرمایهگذاران خرد میباشند.
گروههایی که استفاده از اوراق مشتقه اعتباری برای آنها مناسب است:
- بانکها و مؤسسات مالی: برای پوشش ریسک اعتباری و انتقال آن از پرتفوی وامها و اوراق قرضه به سرمایهگذاران دیگر استفاده میکنند و میتوانند تعهدات اعتباری خود را مدیریت کنند.
- شرکتهای بزرگ و سرمایهگذاران نهادی: مانند شرکتهای بیمه و صندوقهای بازنشستگی که برای مدیریت تعهدات بلندمدت و بهینهسازی ریسک سبد داراییهای با درآمد ثابت از مشتقات اعتباری بهره میبرند.
- صندوقهای پوشش ریسک (Hedge Funds): برای گرفتن موقعیتهای سفتهبازی روی ریسک اعتباری و بهرهبرداری از اختلافات قیمت در بازارهای پیشرفته.
- مدیران دارایی حرفهای: که میخواهند ریسک اعتباری را در پرتفوی گستردهتر کنترل کنند یا از ابزارهای استاندارد مانند شاخصهای سیدیاس (CDS) برای تنوعبخشی بهرهمند شوند.
طبق گزارشها در بازار مشتقات اعتباری، بانکها بزرگترین گروه شرکتکننده در خرید و فروش و مدیریت ریسک با این ابزارها بودهاند و سهم آنها در بازار در سالهای اولیه توسعه این ابزار حدود ۵۰ درصد بوده است.
پس از آن صندوقهای پوشش ریسک حدود ۱۶ درصد، شرکتهای واسطه مالی (Securities Firms) حدود ۱۶ درصد، شرکتها و بیمهگران بخشهای دیگر را تشکیل میدادند.
این آمار نشان میدهد که بیشتر استفادهکنندگان اوراق مشتقه اعتباری، نهادهای حرفهای و نهادی هستند، نه سرمایهگذاران خرد (منبع).
سخن آخر
اوراق مشتقه اعتباری ابزارهای مالی پیشرفتهای هستند که با امکان پوشش ریسک نکول، بهینهسازی پرتفوی و بهرهبرداری از فرصتهای سفتهبازی، نقش مهمی در بازارهای مالی ایفا میکنند.
اما در عین حال به دلیل پیچیدگی ساختاری، ریسک طرف مقابل، نوسانات بازار و نیاز به دانش تخصصی، استفاده ناآگاهانه از آنها میتواند زیانهای قابل توجهی ایجاد کند.
این ابزارها عمدتاً برای بانکها، مؤسسات مالی، صندوقهای سرمایهگذاری و سرمایهگذاران نهادی مناسب هستند و ورود موفق به این بازار مستلزم تحلیل دقیق، مدیریت حرفهای ریسک و انتخاب کانالهای معاملاتی معتبر است.
با درک مزایا، ریسکها و کاربردهای اوراق مشتقه اعتباری، سرمایهگذاران میتوانند از این ابزار قدرتمند برای افزایش بازده، کاهش ریسک و تقویت ثبات مالی پرتفوی خود بهره ببرند.