در دنیای مالی امروز، ابزارهای متنوعی برای مدیریت ریسک، سرمایهگذاری، و افزایش سود وجود دارد. یکی از این ابزارها که به طور گسترده توسط فعالان بازار مورد استفاده قرار میگیرد، اوراق مشتقه و اختیار معامله است. اوراق مشتقه به اوراقی گفته میشود که ارزش آن به قیمت دارایی دیگر وابسته بوده و از آن مشتق شده است. یکی از مهمترین انواع اوراق مشتقه، قراردادهای اختیار معامله است. در این مطلب از مجله زاگرس به بررسی کامل این نوع قراردادها، مزایا و معایب آنها، و استراتژیهایی که میتوان در بازار اختیار معامله به کار برد، میپردازیم.
اختیار معامله
قرارداد اختیار معامله یا آپشن (Option) یکی از پیچیدهترین مفاهیم در بازار سرمایه به شمار میآید و به عنوان یک ابزار مشتقه مورد استفاده قرار میگیرد که توسط فعالان بازار سرمایه قابل خرید و فروش است. اختیار معامله در واقع قراردادی است که بابت آن مبلغی (Premium پرمیوم یا پاداش) از طرف خریدار اختیار معامله به فروشنده اختیار معامله پرداخت میگیرد و به موجب ایــن قرارداد، خریدار اختیــار معامله حق آن را پیدا میکند) ولی الزامی ندارد (که در زمان مشخصی در آینده و به قیمت معین (قیمت اعمال) از فروشنده اختیار معامله، مقدار (تعداد) مشخصی از یك دارایی را خریداری نماید و یا به او بفروشد.
اختیار معامله شامل موارد زیر است:
- اندازه قرارداد: به تعداد سهامی (دارایی) گفته میشود که به ازای هر قرارداد، قرار است معامله شود.
- تاریخ سررسید: تاریخ سررسید زمانی است که قرارداد اجرایی خواهد شد و بعد از آن قرارداد فاقد اعتبار است.
- قیمت اعمال (Strike Price): قیمت اعمال نشاندهنده قیمتی است که خریدار قرارداد در تاریخ سررسید حق خرید یا فروش دارایی مورد نظر را به همین قیمت دارد.
- پاداش اختیار معامله (Premium): همچنین به هزینه هر قرارداد اختیار معمولا «پاداش اختیار» (Premium) یا حق اختیار معامله میگویند. به عبارت دیگر پاداش اختیار نشاندهنده مبلغی است که فرد سرمایهگذار باید برای داشتن حق انتخاب اجرایی کردن یا نکردن قرارداد در تاریخ مشخص، پرداخت کند.
مزایای اختیار معامله
از مزایای اختیار معامله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- پوشش ریسك ورود به بازار سرمایه (از استراتژیها جهت کاهش ریسك خرید سهام استفاده میشود)
- وجود اهرم (اهرم بالا در قراردادها، می تواند درصد سود در معاملات موفق اختیار معامله را بسیار چشمگیر کند)
- بازار دوطرفه و امكان کسب سود در ریزش بازار
- کارمزد پایین
- عدم تشکیل صف خرید و فروش
- متنوع سازی سبد سرمایهگذاری
معایب اختیار معامله
همچنین از معایب اختیار معامله میتوانیم موارد زیر را داشته باشیم:
- معاملات پیچیده (نیازمند دانش بالا)
- شرایط سخت کارگزاریهای جهت افتتاح حساب معاملاتی اختیار معامله
- عمق معاملات کم
- مبلغ با نزدیک شدن به تاریخ سررسید در حال تغییر است.
انواع اختیار معامله
اختیار خرید(Call Option): اختیار معامله خرید به خریدار این اجازه را می دهد که مقدار مشخص از یك دارایی را در آینده، در زمانی مشخص و به قیمتی معین خریداری نماید.
اختیار فروش (Put Option): اختیار معاملــه فروش به خریدار خود این اجــازه را میدهد که مقدار مشخص از یك دارایی را در آینده و در زمانی مشخص و با قیمتی معین به فروشنده اختیار معامله بفروشد.
مطالب مرتبط: اوراق مشتقه چیست؟ معرفی کامل انواع، کاربردها و ریسکها
انواع اختیار معامله از نظر اعمال
اختیــار معاملــه اروپایی: اختیار معامله ها یی هســتند کــه اعمال آنها فقط در زمان سررســیدِ مقرر شــده، صورت میپذیرد و خریدار اختیار معامله هیچگاه قبل از زمان سررسید قید شده در اختیار معامله مجاز به استفاده از اختیار معامله خود نمیباشد. (اختیار معاملههای بورس ایران مانند اختیار معامله اروپایی است)
اختیار معامله آمریكایی: تفاوتــی که ایــن نوع اختیــار معامله بــا اختیار معامله اروپایی دارند در زمان مجاز برای اعمال این اختیار معامله میباشــد. اختیار معامله هــای آمریكایــی برخلاف اختیــار معامله های اروپایــی در هر تاریخی قبل از زمان سررسید قابل اعمال میباشند.
انواع قرارداد اختیار معامله از نظر وضعیت سود یا زیان
قرارداد اختیار معامله بیتفاوت At-The Money (ATM)
- در صورتی که قیمت اعمال با قیمت دارایی پایه برابر باشد قرارداد اختیار معامله وضعیت بی تفاوت دارد.
قرارداد اختیار معامله در زیان Out-of-The-Money (OTM)
- اختیار خرید: اگر قیمت بازار دارایی پایه پایینتر از قیمت اعمال باشد قرارداد در زیان است.
- اختیار فروش: اگر قیمت بازار دارایی پایه بالاتر از قیمت اعمال باشد، اختیار فروش در زیان است.
قرارداد اختیار معامله در سود In-The-Money (ITM):
- اختیار خرید: اگر قیمت بازار دارایی پایه بالاتر از قیمت اعمال باشد، اختیار خرید در سود است.
- اختیار فروش: اگر قیمت بازار دارایی پایه پایینتر از قیمت اعمال باشد، اختیار فروش در سود است.
انواع موقعیت در اختیار معامله
در حالت کلی 4 نوع موقعیت در اختیار معامله میتوانیم داشته باشیم که شامل موارد زیر است:
- موقعیت خرید اختیار خرید (Long Call Option)
- موقعیت خرید اختیار فروش (Long Put Option)
- موقعیت فروش اختیار خرید (Short Call Option)
- موقعیت فروش اختیار فروش (Short Put Option)
استراتژیهای معاملاتی اختیار معامله
در بازار اختیار معامله استراتژیهای متنوعی استفاده میشود در این مطلب به چند استراتژی پرطرفدار اشاره میکنیم.
- استراتژی کاورد کال (Covered Call)
در این استراتژی، ابتدا معاملهگر اقدام به خریداری سهام کرده و سپس، اختیار خرید (Call Option) آن را در بازار آپشن میفروشد. این استراتژی معمولاً توسط سرمایهگذارانی استفاده میشود که معتقدند دارایی پایه فقط نوسانات جزئی قیمت را تجربه خواهد کرد.
- آربیتراژ (Arbitrage)
آربیتراژ کسب سود از تفاوت قیمت خرید و فروش یک دارایی در یک بازه زمانی بسیار نزدیک است. برای آربیتراژ قراردادهای اختیار معامله خرید بهتر است با توجه به وضعیت دارایی پایه، در روز سررسید یا یک روز مانده به پایان سررسید نسبت به خرید قرارداد اختیار معامله با قیمت اعمال پایینتر از قیمت فعلی (درسود) اقدام شود.
- استراتژی (Married Put)
استراتژی Married Put که به Protective Put نیز معروف است به نوعی دارایی پایه شما را بیمه میکند. در این حالت، سرمایهگذار همزمان دارایی پایه و اختیار فروش در وضعیت (بی تفاوت) را به میزان برابر خریداری میکند.
- استراتژی اسپرد صعودی (Bull Call Spread)
در این استراتژی سرمایهگذار به صورت همزمان یک قرارداد خرید اختیار خرید با قیمت اعمال در سود خریداری کرده و یک قرارداد فروش اختیار خرید با قیمت اعمال بی تفاوت یا در زیان خریداری میکند. هر دو قرارداد باید دارای تاریخ سررسید یکسان باشند و نیازی به خرید دارایی پایه نیست. معمولا سرمایهگذاران از این استراتژی زمانی استفاده میکنند که پیشبینی صعود دارایی پایه را دارند.
وجه تضمین اختیار معامله
وجه تضمین در قراردادهای اختیار معامله سهام، به عنوان یک مکانیزم تضمین برای اطمینان از اجرای تعهدات طرفین قرارداد عمل میکند و به دو دسته اصلی تقسیم میشود:
- وجه تضمین اولیه
در قراردادهای اختیار معامله، دارنده موقعیت خرید، حق اعمال قرارداد را دارد. بنابراین، خریدار اختیار معامله نیازی به تودیع وجه تضمین ندارد. تنها کافی است که مبلغ قرارداد را به همراه کارمزدهای مربوطه، در حساب عملیاتی خود داشته باشد.
در مقابل، دارنده موقعیت فروش، ملزم به اجرای تعهدات خود در قبال خریدار است. بنابراین، باید مبلغی تحت عنوان وجه تضمین اولیه را در حساب قدرت خرید خود داشته باشد. این مبلغ ثابت بوده و تنها در زمان ثبت سفارش فروش قابل استفاده است. مبلغ وجه تضمین اولیه را میتوان در تابلو معاملاتی نماد مشاهده کرد.
- وجه تضمین لازم
پس از ثبت سفارشات فروش، بورس مبلغ نهایی وجه تضمین را تحت عنوان وجه تضمین لازم، در پایان جلسه معاملاتی محاسبه و اعلام میکند. مشتری باید حداقل ۷۰ درصد از این مبلغ را در حساب قدرت خرید خود داشته باشد. در غیر این صورت، اخطاریه افزایش وجه تضمین دریافت کرده و باید قدرت خرید خود را شارژ کند.
در قراردادهای اختیار معامله، به خصوص در موقعیتهای فروش، ریسک زیانهای سنگین وجود دارد. وجه تضمین به عنوان یک ضمانت، احتمال عدم اجرای تعهدات توسط فروشنده را کاهش میدهد. همچنین در صورت اعمال اختیار توسط خریدار، فروشنده باید تعهدات خود را اجرا کند. وجه تضمین به عنوان یک منبع نقدینگی، اطمینان حاصل میکند که فروشنده توانایی انجام این تعهدات را دارد.
تسویه قرارداد اختیار معامله
تسویه نقدی: به جای تحویل فیزیکی دارایی پایه، اختلاف قیمت بین قیمت قیمت و قیمت بازار در تاریخ سررسید به صورت نقدی محاسبه و پرداخت میشود.
تسویه فیزیکی: دارایی پایه قرارداد اختیار معامله به صورت فیزیکی بین خریدار و فروشنده منتقل میشود. خریدار اختیار خرید میتواند دارایی پایه را به قیمت توافقی خریداری کند و خریدار اختیار فروش میتواند دارایی پایه را به قیمت توافقی بفروشد. دارندگان اختیار خریدی که قصد اعمال دارند در تاریخ سررسید باید مبلغ مورد توافق بعلاوه کارمزد اعمال را در حساب خود داشتته باشند. این مبلغ به صورت زیر محاسبه میشود:
مبلغ کارمزد تسویه + (قیمت اعمال نماد x اندازه قرارداد x تعداد موقعیت)
جمع بندی
در این مطلب، ما به طور جامع به بررسی اوراق مشتقه و به خصوص قراردادهای اختیار معامله پرداختیم. این ابزارهای مالی به سرمایهگذاران و فعالان بازار امکان میدهند که ریسکهای خود را مدیریت کنند، از فرصتهای موجود در بازار بهرهبرداری کنند و به تنوع بخشیدن به سبد سرمایهگذاریهایشان بپردازند. درک درست از اوراق مشتقه و اختیار معامله میتواند به کاهش ریسک و افزایش بازدهی کمک کند، اما نیازمند دانش و تجربه کافی است تا از پیچیدگیها و ریسکهای احتمالی آنها آگاه بود.