میزان ریسکپذیری یکی از ارکان بنیادین تصمیمگیری در سرمایهگذاری است و نشان میدهد یک سرمایهگذار تا چه اندازه میتواند نوسانات بازار و تغییرات مثبت یا منفی ارزش داراییهای خود را از نظر مالی و روانی تحمل کند، بدون آنکه دچار تصمیمات هیجانی شود. هرچه میزان تحمل ریسک بیشتر باشد، روحیه و خصوصیات فردی شما برای سرمایه گذاری در بازار سهام، صندوقهای سهامی و ETFها مناسبتر است و هرچه میزان پذیرش ریسک شما کمتر باشد سرمایه گذاری در اوراق قرضه، صندوقهای درآمد ثابت مانند آوای فردای زاگرس و سرمایه گذاریهای کم ریسک مناسب شماست.
نکات کلیدی در یک نگاه
- میزان تحمل ریسک پذیری در حقیقت نشان دهندهی این است که سرمایه گذار تحمل چقدر ضرر در بازار را دارد.
- نوسانات بازار سهام، رویدادهای اقتصادی و سیاسی، تغییرات در قوانین و نرخ بهره بین بانکی و… جزو عوامل تعیین کننده در ریسک سیستماتیک و ریسک غیرسیستماتیک هستند و میتواند در میزان ریسک پذیری فرد تاثیر گذار باشد.
- سن، اهداف سرمایه گذاری و میزان درآمد جزو مواردی هستند که تاثیر مستقیم بر میزان پذیرش ریسک توسط سرمایه گذار دارند.
- یک سرمایهگذار با رویکرد تهاجمی معمولا ریسک پذیری بالاتری دارد و میزان سرمایه و پول بیشتری را برای دریافت سودهای بالاتر احتمالی، درگیر میکند.
- یک سرمایه گذار با رویکرد تدافعی و محافظه کار عموما میزان ریسک پذیری کمتری دارد و به دنبال روشهای سرمایه گذاری با نرخ بازگشت سرمایهی مطمئنتر و تضمین شدهتری میگردد.
میزان ریسکپذیری چیست و چرا در سرمایهگذاری اهمیت دارد؟
ریسکپذیری به میزان نوسان، عدم قطعیت و زیان احتمالی گفته میشود که یک فرد از نظر مالی و روانی میتواند در سرمایهگذاری تحمل کند، بدون آنکه دچار تصمیمات احساسی و مخرب شود. ریسک صرفاً یک عدد نیست، بلکه ترکیبی از توان مالی، وضعیت روانی و افق زمانی است. همچنین باید میان «تحمل ریسک» و «علاقه به ریسک» تفاوت قائل شد.
ریسکپذیری از سه بخش اصلی تشکیل میشود. نخست، توان تحمل ریسک که به شرایط عینی مانند میزان دارایی، درآمد پایدار، هزینهها، بدهیها و مدتزمان سرمایهگذاری وابسته است. دوم، تمایل به ریسک که جنبه روانی دارد و به شخصیت، تجربههای قبلی و واکنش فرد به استرس مربوط میشود. سوم، نیاز به ریسک که به اهداف مالی وابسته است؛ بهگونهای که گاهی هدفهای بزرگتر، فرد را ناگزیر به پذیرش سطح بالاتری از ریسک میکند.
شناخت ریسکپذیری در سرمایهگذاری اهمیت اساسی دارد، زیرا از تصمیمات هیجانی در شرایط بحران جلوگیری میکند و مانع فروش از روی ترس یا خرید از روی طمع میشود. همچنین این شناخت به انتخاب صحیح ترکیب داراییها و تعیین افق زمانی واقعبینانه کمک میکند.
در نهایت، ریسک بخشی اجتنابناپذیر از سرمایهگذاری است و حذف نمیشود، بلکه باید مدیریت شود. آگاهی از سطح ریسکپذیری به سرمایهگذار کمک میکند با تنوعبخشی مناسب، تعیین حجم سرمایهگذاری منطقی و مدیریت نوسانات، مسیر پایدارتری را دنبال کند.
در مطلب «ریسک چیست؟ راهنمای جامع برای درک و مدیریت ریسک در سرمایهگذاری» به طور مفصل در مورد تعریف ریسک، انواع آن در سرمایهگذاری، روشهای شناسایی و اندازهگیری ریسک و استراتژیهای مدیریت و کاهش ریسک صحبت کردهایم.
چه عواملی میزان ریسکپذیری سرمایهگذار را تعیین میکنند؟
میزان ریسکپذیری سرمایهگذار تحت تأثیر مجموعهای از عوامل مالی، زمانی و روانشناختی قرار دارد. این ویژگی ثابت و یکسان برای همه افراد نیست، بلکه بر اساس شرایط هر فرد شکل میگیرد و میتواند در طول زمان تغییر کند. در ادامه، مهمترین عوامل تعیینکننده ریسکپذیری بهصورت خلاصه بررسی میشوند.
۱. میزان سرمایه و ثروت خالص
هرچه سرمایه آزاد و دارایی خالص فرد بیشتر باشد، توان تحمل زیان احتمالی افزایش مییابد. کاهش درصدی سرمایه برای افراد با سطوح ثروت متفاوت، آثار روانی و عملی یکسانی ندارد. با افزایش سرمایه، ظرفیت ریسک بیشتر میشود، هرچند این موضوع لزوماً به معنای افزایش تمایل به ریسک نیست.
۲. سطح و پایداری درآمد
ثبات درآمد نقش مهمی در پذیرش ریسک دارد. افرادی با درآمد ثابت و قابل پیشبینی معمولاً میتوانند نوسان بیشتری را تحمل کنند. در مقابل، کسانی که درآمد ناپایدار یا متغیر دارند، معمولاً رویکرد محافظهکارانهتری اتخاذ میکنند.
۳. سن و مرحله چرخه زندگی
افراد جوانتر به دلیل افق زمانی بلندتر، امکان جبران زیان را دارند و معمولاً ریسکپذیرترند. در سنین بالاتر، تمرکز بیشتر بر حفظ سرمایه و نقدشوندگی داراییهاست. البته سن بهتنهایی تعیینکننده نیست و باید در کنار اهداف و میزان دارایی ارزیابی شود.
۴. افق زمانی سرمایهگذاری
مدتزمان سرمایهگذاری تأثیر مستقیمی بر سطح ریسک قابلتحمل دارد. در افقهای کوتاهمدت، نوسان میتواند خطرناک باشد، اما در بلندمدت معمولاً امکان جبران وجود دارد. هرچه افق زمانی کوتاهتر باشد، سطح ریسک منطقی نیز باید کاهش یابد.
۵. اهداف مالی
ریسکپذیری به هدف سرمایهگذاری وابسته است. اگر هدف حفظ ارزش پول باشد، ریسک پایینتر منطقی است. برای رشد یا جهش سرمایه، پذیرش نوسان بیشتری لازم خواهد بود. ناهماهنگی میان اهداف تهاجمی و روحیه محافظهکارانه میتواند به تصمیمات نادرست منجر شود.
۶. شخصیت و ویژگیهای روانشناختی
واکنش فرد به زیان، میزان اضطراب در نوسانات بازار و تجربههای قبلی نقش مهمی در تعیین ریسکپذیری دارند. دو فرد با شرایط مالی مشابه ممکن است رفتار کاملاً متفاوتی در برابر افت بازار نشان دهند.
۷. سطح دانش و تجربه سرمایهگذاری
دانش مالی باعث کاهش ریسک واقعی نمیشود، اما ریسک ادراکشده را کاهش میدهد. افراد آگاه بهتر میتوانند نوسانات را تحلیل کنند و کمتر دچار تصمیمات هیجانی میشوند، در حالیکه افراد کمتجربه حتی در شرایط کمریسک نیز ممکن است مضطرب شوند.
۸. تعهدات مالی و نیاز به نقدینگی
وجود اقساط، هزینههای ثابت یا نیاز کوتاهمدت به وجه نقد، سطح ریسکپذیری را محدود میکند. منابعی که در آینده نزدیک مورد نیاز هستند، نباید در معرض ریسک بالا قرار گیرند.
۹. شرایط اقتصادی و محیط کلان
عواملی مانند تورم، بیثباتی اقتصادی یا ریسکهای سیاسی میتوانند رفتار سرمایهگذاران را تغییر دهند. ریسکپذیری یک ویژگی ایستا نیست و در واکنش به شرایط محیطی تعدیل میشود.
مفهوم میزان ریسک پذیری دقیقا چیست؟
تمام سرمایه گذاریها دارای میزانی از ریسک هستند و دانستن میزان تحمل ریسک پذیری به سرمایه گذار کمک میکند تا در برنامه ریزی مالی و سرمایه گذاری خود عملکرد هوشمندانهتری داشته باشد.
سرمایه گذارها را بر اساس میزان پذیرش ریسک میتوان در سه دسته جای داد:
- ریسک پذیر (تهاجمی)
- متعادل
- ریسک گریز (تدافعی)
یکی از عوامل تاثیر گذار بر میزان تحمل ریسک، افق سرمایه گذاری است.
سرمایه گذارانی که اهداف مالی و سرمایه گذاری بلند مدت دارند معمولا با دقت، در کلاس دارایی سرمایه گذاری پر ریسکتر مانند سهام بورسی سرمایه گذاری میکنند و به دنبال بازدهی بیشتری نیز هستند.
در سوی دیگر، سرمایه گذاری کم ریسک معمولا مناسب اهداف و افق سرمایه گذاری کوتاه مدت است.
موارد دیگری نیز میتوانند در میزان پذیرش ریسک تاثیرگذار باشند. مواردی همچون توان و ظرفیت درآمدزایی، داراییهای فعلی نظیر خانه، مستمری بگیری، تامین اجتماعی و یا حتی میزان ارث.
طبیعتا داشتن سرمایه و داراییهای بیشتر، قدرت ریسک پذیری سرمایه گذار را بیشتر میکند.
در مطلب «ریسک سیستماتیک چیست؟ تعریف، مفهوم و مثالهای کاربردی» به طور مفصل در مورد مفهوم ریسک سیستماتیک، تفاوت آن با ریسک غیرسیستماتیک، عوامل مؤثر بر بازار و نمونههای عملی در سرمایهگذاریهای مختلف صحبت کردهایم.
چگونه میزان ریسکپذیری خود را بسنجیم؟
سنجش میزان ریسکپذیری، گامی اساسی در طراحی یک استراتژی سرمایهگذاری منسجم و پایدار است. ریسکپذیری صرفاً یک ویژگی شخصیتی نیست، بلکه حاصل ترکیب شرایط مالی، اهداف سرمایهگذاری و واکنشهای رفتاری فرد در مواجهه با نوسانات بازار است. برای ارزیابی دقیقتر، میتوان این فرآیند را در چند مرحله بررسی کرد.
1. تفکیک مفاهیم پایه
در گام نخست، لازم است سه مفهوم از یکدیگر تفکیک شوند:
- توان تحمل ریسک: میزان زیانی که فرد از نظر مالی قادر به تحمل آن است.
- تمایل به ریسک: میزان پذیرش نوسان از نظر روانی و رفتاری.
- نیاز به ریسک: سطح ریسکی که برای دستیابی به اهداف مالی باید پذیرفته شود.
عدم تفکیک این سه مفهوم، معمولاً منجر به تصمیمگیریهای نادرست میشود.
2. بررسی توان تحمل ریسک
این مرحله مبتنی بر تحلیل عددی و واقعیتهای مالی است.
پرسشهای کلیدی:
- چه بخشی از سرمایه، مازاد بر نیازهای ضروری است؟
- در صورت کاهش ۲۰ تا ۳۰ درصدی ارزش سرمایه، آیا تعهدات مالی دچار اختلال میشود؟
- درآمد فرد تا چه اندازه پایدار است؟
- افق زمانی سرمایهگذاری چقدر است؟
به طور کلی، سرمایهای که در کوتاهمدت به آن نیاز وجود دارد، نباید در معرض ریسک بالا قرار گیرد.
3. ارزیابی تمایل به ریسک
در این بخش، رفتار واقعی فرد نسبت به نوسانات بازار اهمیت دارد، نه پاسخهای ایدهآل.
شاخصهای رفتاری:
- واکنش به افتهای قبلی بازار
- میزان اضطراب در دورههای زیان
- تمایل به فروش یا صبر در شرایط عدم قطعیت
رفتار گذشته، یکی از دقیقترین ابزارها برای سنجش ریسکپذیری واقعی است.
4. تحلیل اهداف مالی
اهداف سرمایهگذاری نقش تعیینکنندهای در سطح ریسکپذیری دارند.
برای مثال:
- هدف حفظ ارزش دارایی، مستلزم ریسک محدودتر است.
- هدف رشد قابلتوجه سرمایه، بدون پذیرش نوسان امکانپذیر نیست.
در صورت عدم تناسب میان اهداف و سطح ریسکپذیری، لازم است اهداف یا استراتژی سرمایهگذاری بازنگری شود.
5. استفاده از سناریوهای فرضی
این روش نسبت به پرسشنامههای کلی، دقت و قابلیت اعتماد بیشتری دارد.
سناریو:
فرض کنید سرمایهگذاری شما ۱۰۰ میلیون تومان بوده و اکنون ارزش آن به ۷۵ میلیون تومان کاهش یافته است.
بازار همچنان نامطمئن و مبهم است.
واکنش شما چیست؟
- گزینه ۱: فروش فوری → نشاندهنده سرمایهگذار ریسکگریز
- گزینه ۲: صبر بدون اقدام → نشاندهنده سرمایهگذار متعادل
- گزینه ۳: بررسی وضعیت و حتی خرید پلهای → نشاندهنده سرمایهگذار ریسکپذیر
6. تطبیق ریسکپذیری با ابزارهای سرمایهگذاری
نتیجه سنجش ریسکپذیری باید به انتخاب ابزار مناسب منجر شود.
- ریسکپذیری پایین: اوراق بدهی و صندوقهای درآمد ثابت
- ریسکپذیری متوسط: ترکیب داراییهای کمریسک و سهامی
- ریسکپذیری بالا: سهام و صندوقهای سهامی و ETFها
سنجش ریسکپذیری به معنای شناخت مرز تحمل فرد در شرایط نامطلوب بازار است. هرچه این شناخت دقیقتر باشد، احتمال پایبندی به استراتژی سرمایهگذاری و اجتناب از تصمیمات هیجانی افزایش مییابد.
برای ارزیابی و سنجش میزان تحمل ریسک پذیری خود میتوانید از تست آنلاین سنجش میزان تحمل ریسک سبدگردان زاگرس استفاده کنید.
دسته بندی افراد از نظر ریسک پذیری
سرمایهگذاران از نظر میزان پذیرش ریسک معمولاً در چند گروه اصلی طبقهبندی میشوند. این دستهبندی به درک بهتر رفتار مالی افراد و طراحی سبد سرمایهگذاری متناسب با ویژگیهای آنها کمک میکند.
سرمایه گذاری ریسک پذیر (پر ریسک یا تهاجمی)
سرمایه گذار ریسک پذیر یا به عبارت دیگر سرمایه گذاری که تحمل پذیرش ریسک بالایی دارد، بیشتر در معرض از دست رفتن سرمایه و پول قرار دارد ولی از طرف دیگر انتظار دریافت سودهای بالاتر از معمول نیز دارد.
چنین فردی لازم است هوش و سواد مالی بالایی داشته باشد، همچنین نوسانات و ساختار بازار سرمایه و سایر بازارها و انواع کلاس دارایی سرمایه گذاری را به خوبی درک کرده باشد. مشخصهی دیگری که برای این مدل سرمایه گذاری ضروری به نظر میرسد داشتن استراتژی در معاملات و پلن مالی است.
دیدگاه سرمایه گذاری پر ریسک، با تاکید بر افزایش سرمایه و ثروت است و کمتر به حفظ سرمایه اولیه تمرکز دارد. تخصیص دارایی این نوع سرمایه گذاری معمولاً شامل سهام و تخصیص کم یا بدون تخصیص به اوراق قرضه یا پول نقد است.
سرمایه گذاری متعادل (ریسک پذیری متوسط)
سرمایه گذار متعادل کسی است که میخواهد سرمایهی خود را بیشتر کند ولی تحمل از دست دادن سرمایه به میزان زیاد را ندارد بنابراین نمیتواند مانند سرمایه گذار پر ریسک، ریسک کند.
خصوصیت این نوع سرمایه گذار بررسی موقعیتها و فرصتها و همچنین ریسکهای موجود است. پورتفوی این نوع از سرمایهگذاران عمدتا به صورت ترکیبی از سهام و اوراق قرضه (یا صندوقهای درآمد ثابت) است که میتواند به صورت ۵۰/۵۰ یا حتی ۶۰/۴۰ باشد. (۶۰٪ سرمایه در سهام و ۴۰٪ در صندوقهای درآمد ثابت و سایر داراییهای امن).
سرمایه گذاری ریسک گریز (کم ریسک یا تدافعی)
سرمایه گذار کم ریسک یا تدافعی فردی است که نسبت به نوسانات پورتفوی سرمایه اش حساسیت زیادی دارد. افراد بازنشسته و یا کسانی که نزدیک به سن بازنشستگی هستند معمولا در این دسته قرار میگیرند و هدف اصلیشان حفظ سرمایه اصلی و نقدشوندگی بالا است.
بنابراین صندوقهای درآمد ثابت مثل آوای فردای زاگرس و شکوه بامداد زاگرس از گزینههای مناسب برای سرمایه گذاری برای افراد ریسک گریز است.
سوالات متداول
سرمایه گذاری در سهام و اوراق بهادار و ارزهای دیجیتال از جمله موادی هستند که جزو سرمایه گذاریهای پر ریسک محسوب میشوند. به عنوان مثال صندوق آوای تاراز زاگرس میتواند برای افراد ریسک پذیر مناسب باشد.
سرمایه گذاری در صندوقهای درآمد ثابت، اوراق قرضه و سپردههای بانکی از مواردی هستند که جزو سرمایهگذاریهای کم ریسک محسوب میشوند. به عنوان مثال صندوق آوای فردای زاگرس و صندوق شکوه بامداد زاگرس برای افراد ریسک گریز بسیار مناسب است.
ریسک پذیری میزان تمایل و توان سرمایه گذار نسبت به پذیرش ریسک است در صورتی که ظرفیت ریسک میزانی است که سرمایه گذار قادر است ریسک کند.